درسنامه آموزشی تاریخ معاصر ایران کلاس یازدهم

دوران طولانی سلطنت ناصرالدین شاه با چند موضوع شناخته می‌شود:

1- قتل صدراعظم دانشمند و ایران‌دوست، میرزا تقی‌خان امیرکبیر، به تحریک فاسدان و بدخواهانی که منافعشان به خطر افتاده بود.
2- آشنایی تدریجی گروهی از ایرانیان با پیشرفت‌های اروپاییان.
3- واگذاری امتیازات اقتصادی و فرهنگی به بیگانگان؛ نظیر امتیاز رویتر، امتیاز لاتاری و امتیاز خرید و فروش تنباکو.

صدارت امیرکبیر

پس از مرگ محمّد شاه، فرزند شانزده ساله‌اش، ناصرالدین میرزا، به سلطنت رسید. او امیرکبیر را به صدارت برگزید.

میرزاتقی خان فراهانی ملقب به امیرکبیر از شخصیت‌های استقلال طلب و میهن‌دوست تاریخ معاصر ایران به شمار می‌آید. او در دوران زندگی سیاسی خود، چه قبل از صدارت و چه در زمان کوتاه صدارت، برای حفظ تمامیت ارضی و مبارزه با دخالت بیگانگان، تلاش زیادی کرد. در روزگار او، سیاست داخلی و خارجی ایران به‌شدّت تحت تأثیر دولت‌های بیگانه، به‌ویژه روسیه و انگلیس قرار داشت، و کار امیرکبیر در اتخاذ سیاست مستقل، بسیار دشوار و تحسین برانگیز بود.

امیرکبیر از مردان بزرگ تاریخ ایران است. او با ارادهٔ استوار به اصلاح امور پرداخت و در مدت سه‌سال و سه‌ماه صدارت، اقدام‌های بزرگی انجام داد. که به گوشه‌ای از آنها اشاره می‌شود:

1- لغو لقب‌های طولانی و بی‌معنی، و اکتفا به کلمهٔ جناب، حتّی نسبت به مقام صدارت.
2- منع رشوه‌خواری، و برقراری حقوق ثابت برای مأموران دولت.
3- فرستادن شاگردانی به اروپا، برای کسب مهارت‌ها و دانش‌های جدید.
4- استخدام معلّمان و استادان خارجی، به‌ویژه از کشورهایی غیر از انگلیس و روس.
5- ترجمهٔ کتاب، نشر روزنامه.
6- تأسیس مدرسهٔ عالی در تهران و ارائهٔ طرح مدرسهٔ دارالفنون؛ که پس از  برکناری او شروع به کار کرد.
7- جلوگیری از دخالت نمایندگان خارجی در امور داخلی ایران.
8- دفع فتنهٔ سالار در خراسان، و فرقهٔ بابیّه.
9- تقویت ارتش ملی کشور.
10- تلاش در جهت استقلال اقتصادی و توسعهٔ صنعتی ایران

واگذاری امتیازات به بیگانگان

کشورهای اروپایی با برده‌داری گسترده و ثروت حاصل از غارت ملت‌های آسیایی و آفریقایی، توانستند شرایط اقتصادی و اجتماعی برای انقلاب علمی و صنعتی را فراهم کرده و به جهشی در رشد اقتصادی دست پیدا کنند. درنتیجه، به بازارهای مصرف و مواد اولیه ارزان قیمت نیاز داشتند. بنابراین، دولت‌های استعماری، روزبه‌روز برنفوذ خود در کشورهای دیگر می‌افزودند. دولت ایران، به‌ویژه از عهد ناصرالدین شاه، که با هزینه‌های سرسام‌آور خوش‌گذرانی‌ها و مسافرت‌های او به اروپا روبه‌رو بود، با واگذاری امتیازات به دولت‌های استعماری، سعی در تأمین این مخارج داشت. در زمان او ده‌ها امتیاز اقتصادی به بیگانگان واگذار شد که سهم روسیه و انگلستان بیش از سایر کشورها بود. درنتیجهٔ واگذاری این امتیازات، ثروت و دارایی ایران (معادن، جنگل‌ها، صنایع، گمرکات، بنادر، شیلات و...) که پشتوانهٔ کشور و متعلق به نسل حاضر و آینده بود به تاراج رفت.

بی‌تردید افرادی که زیر نفوذ این دولت‌های استعماری بودند، در دادن این امتیازها نقشی چشمگیر داشتند. همچنان که میرزاحسین‌خان سپهسالار و میرزاملکم خان، عاملان اصلی واگذاری امتیاز رویتر و امتیاز لاتاری به دولت استعماری انگلیس بودند.

از سوی دیگر، علمای دین که پناهگاه مردم در مبارزه با بیگانگان بودند، در ناکام گذاردن استعمارگران و عاملان آنان در رسیدن به هدف‌های شومشان، تأثیر بسیار داشتند.

در اینجا به سه امتیاز استعماری رویتر، لاتاری و توتون و تنباکو اشاره می‌شود:

امتیاز رویتر

این امتیاز در زمان ناصرالدین شاه ( 1250 ش./ 1872 م.) با تلاش میرزاحسین خان سپهسالار صدراعظم وقت و همکاری میرزاملکم خان به یک یهودی به نام بارون جولیوس دو رویتر واگذار شد. به‌موجب قرارداد رویتر، حقّ احداث راه‌آهن و تراموا و بهره‌برداری از کلیهٔ معادن و منابع ایران به جز طلا و نقره و سنگ‌های قیمتی، نیز بهره‌برداری از جنگل‌ها و احداث قنات‌ها و کانال‌های آبیاری به مدّت هفتاد سال و ادارهٔ گمرک‌ها و حقّ صدور همه نوع محصولات انگلیسی به ایران، به مدّت بیست و پنج سال به رویتر واگذار شد. در مقابل رویتر تنها مبلغ دویست‌هزار لیره برای تأمین هزینه‌های سفر ناصرالدین شاه به اروپا به صورت وام پرداخت کرد.

واگذاری امتیاز رویتر، اعتراض و مخالفت علما را برانگیخت؛ چرا که در صورت اجرای آن امتیاز، زمینهٔ سلطهٔ کامل انگلستان بر ایران همچون هند فراهم می‌آمد. آیت‌الله حاج ملاعلی کنی، مجتهد بزرگ تهران، رهبری مخالفان را بر عهده داشت. ایشان علاوه بر امتیاز رویتر، با میرزاحسین خان سپهسالار، صدر اعظم وقت نیز مخالف بود؛ زیرا سپهسالار آشکارا تقلید از قوانین، اصول زندگی و مدنیت غربی را در پیش گرفته بود و ناصرالدین شاه را به اجرای سیاست‌های خود ترغیب می‌کرد.

روس‌ها نیز از منافع سرشاری که این قرارداد برای رقیب آنها داشت، ناراضی بودند و خواستار لغو آن شدند. سرانجام ناصرالدین شاه مجبور به لغو امتیاز شد. همچنین میرزا حسین‌خان سپهسالار را از صدارت برکنار کرد. رویتر که امتیاز بزرگی را از دست داده بود به تلاش برای جبران این خسارت پرداخت و در نهایت موفق شد امتیاز بانک شاهنشاهی را به مدّت شصت سال، از شاه بگیرد.

امتیاز لاتاری

در سال 1267 ش میرزاملکم خان (معروف به ناظم‌الدوله) که خود را از روشنفکران مخالف استبداد و مدافع قانون می‌شمرد، ناصرالدین شاه را قانع کرد که امتیاز تأسیس قمارخانه (لاتاری) را، بدون ذکر نام صاحب امتیاز، به او واگذار کند. در آن امتیاز نامه شرط شده بود که میرزاملکم خان بدون اجازهٔ نهایی شاه آن را به کسی انتقال ندهد. امّا او در ازای دریافت چهل هزار لیره، آن را به یک کمپانی انگلیسی واگذار کرد. پس از آشکار شدن امتیاز لاتاری، علمای دینی ایران با اعلام حرام بودن لاتاری به عنوان یک قمار، انگلیسی‌ها را در دستیابی به منافع آن ناکام گذاشتند.

شاه و دربار نیز وقتی متوجه سوء استفادهٔ ملکم خان از این امتیاز شدند، از همان تاریخ او را از تصدّی به کلّیهٔ مقام‌های مهم دولتی محروم کردند و سهام‌داران شرکت سرمایه‌گذاری، ملکم‌ خان را به تقلّب و کلاهبرداری متّهم و از وی به مراجع قانونی شکایت کردند.

نهضت تحریم تنباکو؛ نخستین حرکت مردمی فراگیر بر ضد استعمار

یکی از امتیازاتی که در دورهٔ قاجار به دولت استعماری انگلیس واگذار شد، انحصار خرید و فروش توتون و تنباکو در داخل و خارج ایران به مدت پنجاه سال بود، که به یک انگلیسی به نام «تالبوت» داده شد. از این‌رو، این قرارداد به «قرارداد تالبوت» مشهور شده است؛ و از آنجا که نام شرکت او «رِژی» بود، این عهدنامه را رژی نیز می‌نامند.

ناصرالدین شاه این امتیاز را برابر دریافت سالانه پانزده هزار لیره و $\frac{1}{4}$ سود سالانه، به تالبوت واگذار کرده بود. در حالی که دولت عثمانی، با وجودی که از محصول توتون و تنباکوی کمتری برخوردار بود، این امتیاز را برابر دریافت سالانه هفتصد هزار لیره، به یک کمپانی خارجی واگذار کرده بود.

مردم ایران که می‌دیدند محصول توتون و تنباکوی خود را باید به‌بهای کمی به بیگانه بفروشند و برای مصارف داخلی، دوباره آن را به قیمت گزافی بخرند، شروع به قیام و اعتراض نسبت به این قرار داد کردند. این مخالفت، در شهرهایی مانند تبریز، شیراز، اصفهان و تهران، به اوج خود رسید. عالمان دین، در شهرهای مختلف رهبری این نهضت را به‌دست گرفتند. آیت‌اللّه آقا نجفی اصفهانی در اصفهان، آیت‌اللّه سیّدعلی اکبرفال اسیری در شیراز، آیت‌اللّه میرزا حسن آشتیانی و آیت‌اللّه شیخ فضل‌اللّه نوری در تهران و آیت‌اللّه میرزا جواد آقا مجتهد تبریزی در تبریز، از جملهٔ این روحانیون بودند. آنان خطر سلطهٔ استعمار انگلیس را به مردم گوشزد کردند. در این میان، شیخ فضل‌اللّه نوری، به‌عنوان نمایندهٔ میرزای شیرازی، مرجع بزرگ شیعیان، در ایران عمل می‌کرد و نقش اساسی در گرفتن فتوای تحریم تنباکو از مرجعیت بزرگ شیعه داشت.

سیّدجمال‌الدین اسدآبادی نیز به مخالفت با این قرارداد برخاست، او در این‌باره، نامه‌ای به آیت‌الله میرزای شیرازی که در سامرا بود، نوشت. سرانجام حکم تاریخی این مجتهد بزرگ و صاحب نفوذ صادر شد، و نهضتی بزرگ در سراسر ایران پدید آورد که حتی به درون دربار شاه نیز نفوذ کرد.

حکم مذکور چنین بود:

صدور این حکم سبب شد که شاه ناچار به تسلیم گردد؛ و ابتدا امتیاز داخلی دخانیات و سپس امتیاز خارجی آن، لغو شد. میرزای شیرازی، تا زمانی که به‌وسیله شیخ فضل‌الله نوری از لغو قرارداد تنباکو مطمئن نشد، تحریم تنباکو را لغو نکرد.

نهضت تحریم تنباکو موجب انسجام بیشتر مرجعیت شیعه، علما و مردم متدین ایران شد و نشان داد که بیداری اسلامی در ایران به بلوغ فکری و سیاسی رسیده است.

این پیروزی بزرگ به رهبری روحانیون، سبب شد که ضربه‌ای سخت به استعمارگران و عاملان داخلی آنان وارد آید؛ و مردم باور کنند که توانایی ایستادگی در برابر استبداد داخلی و استعمار خارجی را دارند. بسیاری از تاریخ‌نویسان، این قیام را سرآغاز بیداری ایرانیان و طلیعهٔ نهضت مشروطه دانسته‌اند.

نهضت تحریم تنباکو، در شرایطی باور نکردنی به بار نشست. آن زمان، اوج اقتدار امپراتوری انگلیس بود؛ گستردگی این امپراتوری به اندازه‌ای بود که ملکهٔ انگلستان ادعا می‌کرد که در قلمرو کشورش، آفتاب هرگز غروب نمی‌کند. در واقع در این نهضت، مردم ایران توانستند برای نخستین‌بار، در برابر مقتدرترین دولت عالم، در آن زمان، ایستادگی کنند، و آن را وادار به پذیرش خواسته‌های خود کنند.